De Wolkenkrabber . . . .

 

 

"Een jong rechthoekig plein in lenteblauw
in het midden het staafvormig gebouw".

Uit het gedicht 'Wolkenkrabber' van Willem Frederik Hermans, gepubliceerd in de bundel Horror Coeli (1946)

Plaquette in de hal van de Wolkenkrabber


Tekening vermoedelijk afkomstig van het bureau van J.F. Staal
met dank aan kleindochter Karin Staal

Omhoog  Inleiding

De 40 meter hoge Wolkenkrabber, oftewel het 12-verdiepingenhuis zoals als het officieel heet, staat op een centrale plaats in het door Berlage ontworpen Amsterdamse Plan Zuid. Dit woongebouw van 12 verdiepingen markeert het einde van de Vrijheidslaan, waar links de Rooseveltlaan en rechts de Churchilllaan beginnen. De wolkenkrabber vertoont kenmerken van zowel de Amsterdamse School als van het functionalisme. De symmetrische toren heeft in het midden een lift en trappenhuis met aan beide zijden een appartement. Gebruikte materialen zijn beton, gele baksteen, staal en glas.


Wolkenkrabber in de steigers gezien vanaf het Merwedeplein - 1931
 ©  Rechthebbende foto: Peter Lute en met diens toestemming gepubliceerd

Luchtfoto uit 1995

Foto: J. Wiersema
De Wolkenkrabber vormt het hart van het stedenbouwkundig ontwerp van Berlage, het Plan Zuid. Vanaf deze plek beginnen drie brede boulevards: de Churchilllaan, de Rooseveltlaan en de Vrijheidslaan.

Op 26 februari 2007 was het op de kop af 75 jaar geleden dat de bewoners een nieuw fenomeen betrokken, de Wolkenkrabber aan het Victorieplein in Amsterdam. lees verder >>


Trappenhuis
met dank aan kleindochter Karin Staal

Omhoog  Wolkenkrabber in Amsterdam in 1932

Fragment OVT 13 maart 2005 uur 1 (6 min.)
Architectuurhistoricus Jort den Hollander over deze wolkenkrabber van architect J.F. Staal. Interview Michal Citroen.

klik hier >>

Omhoog  NV Gewapend Betonbouw De Kondor

In 1912 wordt de NV Gewapend-Betonbouw De Kondor opgericht en in 1937 herdoopt in de Aanneming-Maatschappij De Kondor NV. Deze naamswijziging houdt verband met de toekomstvisie van dat moment: het bedrijf wil bouw- en waterbouwkundige werken voortaan zoveel mogelijk compleet aannemen en uitvoeren en zich niet langer beperken tot beton- en gewapend betonconstructies. In 1938 wordt een kantoor in Djakarta, Nederlands-IndiŽ, gevestigd. In 1970 fuseert De Kondor met het Ingenieursbureau voor de Bouwnijverheid, het IBB, tot IBB Kondor. Al eerder, in de jaren 40, is aannemingsbedrijf Ebbinge, oorspronkelijk gevestigd in Enschede, onderdeel geworden van De Kondor NV. IBB Kondor is overigens zelf een dochteronderneming van Bouw- en vastgoedontwikkeling Regio West, welk bedrijf deel uitmaakt van de Koninklijke Volker Wessels Stevin NV.Het archief van IBB Kondor geeft aan de hand van vele projecten niet alleen inzicht in de geschiedenis van het bedrijf, maar ook in de ontwikkelingen in de betontechniek en de weerslag hiervan op de civiele techniek en de architectuur.


met dank aan kleindochter Karin Staal

Het archief maakt duidelijk dat het bedrijf aanvankelijk vooral klussen als vloeren, kelders en funderingsplaten uitvoert. De eerste grote opdracht is de vervaardiging van de gewapend betonwerken voor het nieuwe stadion aan de Amstelveenseweg in Amsterdam, naar ontwerp van architect Harry Elte (1912 - 1914). Meestal liggen de opdrachten in de sfeer van de utiliteitsbouw, wat zich laat verklaren door de opkomst van beton als bouwmateriaal bij de grote uitbreidingen in de Nederlandse industrie in de eerste decennia van de 20e eeuw. Opdrachtgevers zijn bijvoorbeeld Hoogovens, Staatsmijnen, de overheid, textielfabrikanten en banken. Architecten als Baanders, Oud, OuŽndag en Staal maken voor hun vormgeving gebruik van de nieuwe mogelijkheden die beton te bieden heeft, en werken voor hun ontwerpen samen met De Kondor. Het woningbouwproject De Wolkenkrabber (1932) van J.F. Staal aan het Victorieplein in Amsterdam is hiervan een sprekend voorbeeld. Na de Tweede Wereldoorlog gaat het in toenemende mate om grote werken en specialistische opdrachten als zwavelzuurtanks. In 1949 levert De Kondor het betonskelet voor het Groothandelsgebouw aan het Stationsplein in Rotterdam en in 1965 realiseert het bedrijf de bouw van de viaducten voor het nieuwe fenomeen metro in de Maasstad. In 1968 realiseert De Kondor het gebouw voor de Vuilverbranding van de Stadsreiniging in Amsterdam. Eťn van de laatste werken, die in het archief genoemd worden, betreft de Kreekraksluizen in Rilland-Bath in 1971.

Bron: www.nai.nl

Omhoog  Kort filmpje uit 1932

Een 1 minuut durend filmpje van het Polygoon Hollandsch Nieuws uit 1932 over de zojuist voltooide Wolkenkrabber. Klik hier >>
Voor het bekijken van deze filmpjes is RealPlayer vereist en een breedbandverbinding aanbevolen

Omhoog    Amsterdam oefent


Uit Het Vaderland van 22 oktober 1938
Bron: Historische kranten in beeld

Omhoog  Voorbeeld van het Nieuwe Bouwen

De Wolkenkrabber, voorbeeld van het Nieuwe Bouwen, heeft een architectuurstijl die zich afzette tegen de 'versierstijl' van de Amsterdamse School. Moderne bouwmaterialen als gewapend beton, staal, grote glasvlakken en strak metselwerk, alles in vrij neutrale tinten, werden gebruikt. De architect is Staal. Het standbeeld van Berlage is vervaardigd door Hildo Krop en geplaatst 1966. Berlage kijkt uit over het Victorieplein naar zijn enige, in de Rivierenbuurt gebouwde creatie: de Berlagebrug. Bij de renovatie van de Wolkenkrabber zijn bij historisch kleurenonderzoek tien lagen verf gevonden, zodat het oorspronkelijke kleurenschema vrij nauwkeurig kon worden vastgesteld, tot volle tevredenheid van de bewoners waarvan enkele zich die kleuren nog konden herinneren!

Omhoog  Jan Frederik Staal (1879-1940) bron: www.wikipedia.nl

Staal vestigde zich in 1902, samen met Alexander Jacobus Kropholler (1881-1973), als architect in het Nederlandse aannemersbedrijf van zijn vader: Staal en Haalmeyer. Vanaf 1903 ontwierpen zij gebouwen, die in het begin ook door het aannemersbedrijf van zijn vader werden gebouwd.

Enkele door Staal en Kropholler ontworpen gebouwen zijn de kantoren van de levensverzekeringsmaatschappij "De Utrecht" in Amsterdam en Leeuwarden.
In 1910 werd de samenwerking tussen Staal en Kropholler verbroken en ging Jan Frederik Staal zijn ontwerpen in de stijl van de Amsterdamse school uitvoeren. De villa's in het Park Meerwijk te Bergen (1917-1918) waren zijn eerste gebouwen in deze stijl. Enkele andere ontwerpen van Staal zijn: de Bloemenveiling te Aalsmeer, een 12-verdiepingen tellend gebouw met de bijnaam 'Wolkenkrabber' te Amsterdam, het Nederlande paviljoen op de Wereldtentoonstelling te Parijs, de Kas Bank aan de Nieuwezijds Voorburgwal te Amsterdam, de Koopmansbeurs in Rotterdam en diverse woningen in de Amsterdamse Rivierenbuurt.
Korte tijd is de vervente socialist Jan Frederik Staal lid geweest van de Communistische Partij. Ook is hij enkele jaren bestuurslid van het genootschap Architectura et Amicitiae geweest.


J.F.Staal
foto met dank aan zijn kleindochter Karin Staal

Jan Frederik Staal was getrouwd met architect Margaret Kropholler (1891-1966). Zij zijn begraven op de Nieuwe Oosterbegraafplaats in Amsterdam.

bouw van de Wolkenkrabber in de zomer van 1930 - onbekende fotograaf
begin bouw van de Wolkenkrabber in de zomer van 1930

wolkenkrabber
halverwege de bouw

In 1931 werd de hoogbouw aan het Victorieplein opgeleverd. Een 12-verdiepingen tellend gebouw dat in de volksmond al snel de bijnaam 'Wolkenkrabber' kreeg. Gebouwd op 896 heipalen.
De architectuur van deze plek achtte Berlage, de ontwerper van de plannen voor Amsterdam-Zuid, van zeer groot belang. Het gebouw vormde dan ook een goede bekroning het Plan-Zuid.

Omhoog  Unieke luchtfoto uit 1937 


De Wolkenkrabber en omgeving - 1937
Vergroot deze foto
Deze foto is eigendom van ter beschikking gesteld door Ger van Huizen.
Lees hier de toelichting op de foto >>

Omhoog   J.F.Staal overleden

Uit Het Vaderland van 8 april 1940
Bron: Historische kranten in beeld

Omhoog  Het beeld van Berlage van Hildo Krop


Hildo Krop op 80 jarige leeftijd, bezig aan een beeld van Berlage - 19.02.1964

Foto: Wilert van Rossum
De Wolkenkrabber en het beeld van Berlage van Hildo Krop
Foto: Wilbert van Rossum

Omhoog  Literatuur zie ook: Plan Zuid in de Romankunst

"Het gebouw leek zonderling hoog. (...) Het had, met z'n ijzeren balkonnetjes, met alle kachelpijpen die eruit staken, aan de muren en aan elkaar bevestigd in een verwarring van ijzerdraden, ook iets weg van een enorm vergroot onderdeel uit een radiotoestel; of een isolator van een fantastische Amerikaanse hoogspanningsinstallatie.''

"Een jong rechthoekig plein in lenteblauw in het midden het staafvormig gebouw".

(Uit het gedicht 'Wolkenkrabber' van Willem Frederik Hermans, gepubliceerd in de bundel Horror Coeli - 1946)

" Toen hij haar [vader en dochter, PG] voor het eerst Amsterdam liet zien en ze langs de wolkenkrabber kwamen waar juist dikke donkere rook boven hing, had hij gezegd, dat dat nou de heksencentrale was. "

(Jan Wolkers - Turks Fruit)

" Zij waren het flatgebouw dicht genaderd; uit de portiek stroomde het schelle, hotelachtige licht, dat de ingang tot acht etages, waarvan de onderste twee aan een tandarts waren verhuurd, enigszins waardig was. "

(Simon Vestdijk - De kellner en de levenden)

Omhoog  Tijdschrift De Wolkenkrabber

In 1971-1972 gaf Piet Schreuders het literair-architectonisch tijdschrift "De Wolkenkrabber" uit dat geÔnspireerd is door de eerste wolkenkrabber van Amsterdam op Victorieplein. Wim Noordhoek maakte een serie van vier radio-verslagen waarvan dit de eerste was (uitzenddatum 25 februari 1972, VPRO Vrijdag). GeÔllustreerd met foto's van Willem de Saint Aulaire en anderen. Deze video vertoont een verkorte versie.

Omhoog  Foto's verleden en 2003

1932 t/m 1960


Vergroot

Vergroot

Vergroot

Vergroot

27 december 2003


Vergroot

Vergroot

Vergroot

Vergroot

Bovenstaande kleurenfoto's kwamen mede tot stand door de vriendelijke medewerking van mevrouw en de heer Slijderink.

zie ook:

 

Omhoog

 

Terug naar de vorige pagina <<